Zakhar Popovych
De oorlog in Oekraïne mondt steeds meer uit in een bloedbad, maar mogelijk staat het ergste nog voor de deur. Massamoorden op gevangenen en burgers, talrijke en systematische verkrachtingen in door Rusland bezette gebieden zijn nu 'normaal' nieuws uit Oekraïne. Miljoenen mensen zouden deze winter gedood kunnen worden door levend te bevriezen in hun appartementen zonder verwarming, water en elektriciteit. [leestijd 20 minuten]
Het dagelijkse aantal doden is veel hoger dan op enig moment van de Donbas-oorlogen van 2014-2021. Volgens berichten van beide kanten bedraagt het dodental waarschijnlijk meer dan 100.000 vanaf het begin van de oorlog en kan het nu oplopen tot meer dan duizend strijders en burgers per dag.[1]
Niet alleen de omvang maar ook de wreedheid van het geweld neemt gestaag toe en de Russische staatspropaganda dringt systematisch aan op escalatie. Ook al is het nog geen genocide, de ideologie om miljoenen Oekraïners uit te roeien is al aangekondigd op de Russische staatstelevisie en door hoge functionarissen.
De Russen zeggen dat het 'denazificatie' is, maar het komt steeds dichter in de buurt van de ideologie van het fascisme en de nazistische staatspraktijken.[2] Het is moeilijk te zeggen hoe diep Oekraïne in deze afgrond van terreur terecht zal komen, maar het is duidelijk dat terugtrekking van de Russische troepen de beste manier is om Oekraïne ‒ en mogelijk Rusland ‒ te 'denazificeren'.
In oktober begonnen de Russische strijdkrachten met systematische aanvallen op het Oekraïense elektriciteitsnet en de civiele infrastructuur, waaronder de watervoorziening van de grote steden. Die activiteiten hebben geen directe militaire betekenis en hebben geen invloed op de gevechtscapaciteit van de Oekraïense strijdkrachten. Maar de aanvallen tasten de kansen van de burgerbevolking aan om deze winter te overleven.
De meeste Oekraïense huizen zijn afhankelijk van centrale verwarming die is aangesloten op stadsverwarming die warmte ontvangt van thermische centrales. De vernietiging van thermische centrales, hoogspanningsleidingen, de watervoorziening en de riolering zal de Oekraïense steden onleefbaar maken voor miljoenen inwoners.
Mensen zullen sterven als ze niet worden geëvacueerd en er is bijna geen kans dat nog eens tien miljoen mensen snel kunnen worden geëvacueerd. Ongeveer 30 procent van de Oekraïense elektriciteitsopwekking is in enkele dagen getroffen en als nog eens 30-50 procent wordt vernietigd, zullen verwarming en elektriciteit onmiddellijk uitvallen.
Als dat gebeurt als de buitentemperatuur onder het vriespunt ligt, wat typisch is voor de Oekraïense winter, zullen ook de waterleidingen stukvriezen en zullen de meeste mensen zonder water komen te zitten. De mensen hebben dan maar een paar dagen om te evacueren voordat hun appartementen bevriezen en ze doodvriezen. Veel ouderen en gehandicapten zullen geen kans hebben.
Dat is precies wat Rusland wil. Volgens de grote Russische tv-zenders willen ze Oekraïne 'bevriezen' om het tot overgave te dwingen, zoals plaatsvervangend hoofd Medvedev van de Russische staatsveiligheidsraad uitdrukkelijk heeft verklaard.
Dat de Oekraïense civiele infrastructuur nu het belangrijkste doelwit is van Russische aanvallen werd bevestigd door Poetin.[3] Tegelijkertijd stelde een Russische TV presentator, Anton Krasovsky, voor om Oekraïense kinderen te verdrinken als ze de Russische bezetting niet leuk vinden.
U herinnert zich misschien hoe een lid van de Staatsdoema van de Russische Federatie, Aleksej Zjoerov, aankondigde dat Rusland ongeveer twee miljoen Oekraïners zou moeten doden die waarschijnlijk niet vatbaar zijn voor heropvoeding tot kleine Russen.[4] Later heeft de voormalige leider van de zogenaamde Volksrepubliek Donetsk, Pavel Gubarev, dat geamendeerd door te zeggen dat er indien nodig 4-5 miljoen gedood zouden worden.[5]
Ook de eerder gemelde moord op 53 gevangen Oekraïense strijders in een door Rusland bezet krijgsgevangenenkamp gaf op overtuigende wijze uiting aan het voornemen om de uitputtingsoorlog om te zetten in een vernietigingsoorlog. We weten niet precies wie de Oekraïense krijgsgevangenen in de Olenivka-gevangenis heeft gedood, maar we weten wel dat een dergelijke actie precies aansluit bij de Russische staatspropaganda, die voor hen allen al de doodstraf eiste.
Alle leden van de Oekraïense strijdkrachten zijn lid van een bepaalde eenheid en bijna elke eenheid is, zoals de Russen stellen, een 'nationalistisch bataljon'. Volgens de officiële Russische logica zijn alle leden van die bataljons 'fascisten' die gewoon gedood moeten worden.
De Russische autoriteiten zijn niet geïnteresseerd in enige vorm van onderzoek naar de misdaden van het Azov-bataljon in 2014-15, alleen omdat de meeste huidige leden van deze eenheid van de Oekraïense strijdkrachten geen verband kunnen houden met die daden omdat ze nog niet in dienst waren.
Het zou goed zijn om alle gebeurtenissen van 2014 en latere jaren te onderzoeken, maar daar is Rusland niet in geïnteresseerd. Als de meeste huidige Azov-leden niets te maken blijken te hebben met enig serieus misdrijf, zou dat het verhaal van de Russische propaganda rechtstreeks tegenspreken. Waarschijnlijk waren de Russische militairen en het personeel van de Federale Veiligheidsdienst, die zelf talrijke misdaden begingen, teleurgesteld dat de 'Azov-misdaden' veel minder belangrijk leken dan hun eigen misdaden.
We weten dat Oekraïense krijgsgevangenen werden vastgehouden in de zogenaamde 'Volksrepubliek Donetsk', waar de Russen opnieuw de doodstraf hebben ingesteld. En we weten dat sommigen werden gemarteld in Russische gevangenissen.
Als de Russen een onderzoek willen, kunnen ze dat doen in elke gevangenis in Rusland waar geen Oekraïense raket bij kan ‒ maar dat willen ze niet. Misschien waren de Russische onderzoekers gewoon bang om de krijgsgevangenen wier 'bekentenissen' onder foltering zijn afgelegd in een openbaar proces te laten zien?
Sommige mensen zeggen dat de Oekraïners zich beter kunnen overgeven. Zelfs mijn dochter, die 12 is en nu vluchteling in Polen, vroeg me: misschien moeten we gewoon stoppen met vechten om levens te redden? Ik wist niet goed hoe ik haar moest uitleggen dat ik betwijfel of we echt zo'n optie hebben.
Ze stelde ook de kwestie van het fascisme aan de orde: waarom heeft iedereen het nu over het fascisme? Wie zijn fascisten? Zijn Russen fascisten? Zijn mensen uit Azov echt nazi's? Geen gemakkelijke vragen. Ze raakte geïnteresseerd in de Holocaust en toen ik haar in Krakau bezocht, besloten we een bezoek te brengen aan Auschwitz en daar de gaskamers te bekijken waar dagelijks 5.000 mensen door de nazi's werden vermoord nadat hun landen bezet waren.
Op dat moment hoopten we dat er geen massamoorden en martelingen plaatsvonden in Russische krijgsgevangenkampen. Na Olenivka weten we precies het tegenovergestelde: massamoorden en martelingen zijn helaas de ultieme realiteit. Hoe dan ook, degenen die nog steeds denken dat het beter is voor de Oekraïners om zich over te geven, zouden twee keer moeten nadenken.
Het is moeilijk om termen te vinden die heftiger zijn, maar toch veel gebruikt worden in de massamedia, dan 'fascisme' en 'nazisme'. Russische media stellen dat Russische strijdkrachten nu vechten tegen Oekraïense 'fascisten' voor de 'denazificatie' van Oekraïne. Daarentegen beweren de Oekraïners dat we vechten tegen 'Russisch-fascistische' indringers die burgers plunderen, verkrachten en vermoorden, waaronder baby's en kinderen van kleuterleeftijd.
De gevolgen van de Russische bezetting zijn massagraven en ernstige schade aan flatgebouwen in Bucha, Irpin en Borodyanka (30-50 kilometer ten noordoosten van het centrum van Kyiv). Die beelden herinneren de Oekraïners beslist aan hun strijd tegen nazi-Duitsland en de 'Duits-fascistische' invallers in 1941-1944.
Antifascisme?
Tijdens de Koude Oorlog werd de Amerikanen geleerd om hun bondgenoot uit de Tweede Wereldoorlog uitsluitend met Rusland te identificeren, terwijl tot een derde van het Rode Leger en de militaire industrie van de Sovjet-Unie eigenlijk uit de Oekraïense Sovjetrepubliek afkomstig was. De Sovjet T-34 tanks werden eigenlijk ontworpen en geproduceerd in Oekraïne en later door Oekraïense arbeiders en ingenieurs die geëvacueerd waren naar de Oeral. De productie van de beroemde Russische Uralvagonzavod werd in 1941 gestart door Oekraïners die uit Charkiv werden geëvacueerd.
De strijd tegen de nazi-invasie en -bezetting was relatief traumatischer voor Oekraïners (en Wit-Russen) dan voor Russen, omdat slechts een deel van Rusland daadwerkelijk werd bezet en een relatief kleiner percentage van de bevolking werd gedood, terwijl heel Oekraïne werd getroffen door de bezetting door de Asmogendheden met de genocidale misdaden van het nazisme.[6]
In vrijwel elke Oekraïense familie zijn er familieleden vermoord in de Tweede Wereldoorlog. Mijn beide grootvaders Sergii en Vadym werden gedood in het leger tijdens het verzet tegen de nazi-invasie, Sergii in 1941 en Vadym in 1944.
Het was een bloedige koloniale uitroeiingsoorlog die op de lange termijn tot doel had zoveel mogelijk Slaven, waaronder Oekraïners, uit te roeien en de resterende Russen over de Wolga en in de Oeral te drijven. Zoals Himmler ooit zei: 'Het lot van de Russen, de Tsjechen... of ze nu leven of verhongeren, interesseert me alleen in de mate waarin we ze als slaven nodig hebben'[7].
'Fascisme' is voor Oekraïners gewoon een synoniem voor absoluut kwaad. Van oktober 1944 tot 24 februari 2022 hebben de Oekraïners niets vergelijkbaars meegemaakt en het is heel natuurlijk dat Oekraïners die massagraven in Boetsja zien, zich massagraven van Babi Yar in Kyiv herinneren. We hebben natuurlijk het geluk dat de bevestigde omvang van de massamoorden nog steeds aanzienlijk kleiner is dan 80 jaar geleden ‒ maar helaas weten we nog steeds niet hoeveel mensen er in massagraven in Marioepol begraven liggen.
Hopelijk begrijpt de lezer nu waarom Oekraïners zeggen dat ze een patriottische bevrijdingsoorlog voeren tegen het fascisme. Het is een natuurlijk onderdeel van ons collectieve geheugen. Oekraïners hebben zichzelf altijd beschouwd als een natie die het fascisme in WO II heeft verslagen, samen met Russen, Amerikanen en alle andere geallieerden natuurlijk, maar als een natie die haar eigen specifieke en niet minder belangrijke rol speelde dan andere geallieerden.
Ik zou zelfs willen stellen dat de officiële Russische interpretatie van 'fascisme'[8], die ook verwijst naar de Tweede Wereldoorlog ervaring, een beetje verschilt van de Oekraïense, gezien de verschillende aard van deze ervaring en de latere reflecties ervan.
Moskou heeft de overwinning op nazi-Duitsland altijd niet alleen gezien als een bevrijding van de Russische bodem, maar als een belangrijke stap in de opbouw van het grote Sovjet-rijk onder leiding van Rusland en het Russische volk. De overwinning maakte van de Sovjet-Unie een grote wereldmacht en verzekerde haar militaire controle over enorme gebieden ver buiten de grenzen van Rusland en Oekraïne.
Oekraïne profiteerde als 'tweede republiek' van de Sovjet-Unie natuurlijk gedeeltelijk van dat nieuwe imperialistische project, maar veel minder enthousiast en het werd ook onderworpen aan de Russische imperialistische onderdrukking en russificatie. De politiek van de stalinistische en post-stalinistische Sovjetheersers ten aanzien van Oekraïne bleek heel anders dan de gelijkheidsverklaringen die in de jaren twintig bij de oprichting van de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken werden afgelegd.
Ik ontken het Russische antifascistische verhaal niet helemaal, maar ik wil en zal betogen dat het Oekraïense antifascisme meer gaat over zelfbevrijding en zelfemancipatie, terwijl het Russische, althans het officiële, veel meer gaat over de bevrijding van anderen (soms tegen hun wil).
Het door Stalin gevierde antifascisme was altijd vermengd met Groot-Russisch chauvinisme. Als u de kans had om het militaire Sovjet-monument in het Treptowpark in Berlijn te zien, zou u merken dat het vol staat met Stalins citaten over het 'Grote Russische Volk' en verwijzingen naar de continuïteit tussen de Sovjet-antifascistische strijd en de middeleeuwse oorlogen van Russische feodale prinsen als Aleksandr Nevski tegen de Duitsers.
Als je in het Treptow-park rondloopt, zou je echt kunnen veronderstellen dat Oekraïners en andere volkeren van de Sovjet-Unie nooit hebben deelgenomen aan de inspanningen van de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog.
Hoewel het 'bevrijden' van een ander volk van zijn kapitalisten-bloedzuigers enige zin kan hebben als een daad van internationale klassesolidariteit van arbeiders en proletariërs ‒ zo werd het tenminste verklaard door de Sovjets ‒ zijn het duidelijk zinloze leugens als we het horen van Poetin, aangezien het hedendaagse Rusland niets anders te bieden heeft dan semi-perifeer kapitalisme en imperialistisch georiënteerde bureaucratie.[9]
Poetin ontkent principiële klassesolidariteit en beschouwt solidariteit en zelforganisatie aan de basis over het algemeen als de grootste bedreiging voor zijn eigen heerschappij en imperialistische project. Daarom heeft hij zo'n hekel aan Lenin.
Vechten voor identiteit
Degenen op 'links' die Poetin als een 'kleiner kwaad' beschouwen, zijn er over het algemeen op uit om de status quo van het rustige burgerlijke leven op de een of andere manier te handhaven ‒ niet om het imperialistische systeem als geheel te bestrijden, waarbij de zelforganisatie van volksbewegingen bureaucratisch wordt afgedaan als pro-Amerikaanse mobilisaties geïnspireerd door de CIA, fascisten enzovoort.
Met dat verhaal als basis identificeert Poetin het 'antifascisme' met de wederopbouw van het Sovjet-rijk. Met behulp van dergelijke imperialistische noties van 'antifascisme' kan de Russische propaganda gemakkelijk beweren dat ze nu hun 'antifascistische' oorlog voeren in Oekraïne. Maar de Oekraïners voeren hun eigen antifascistische bevrijdingsoorlog tegen de wrede buitenlandse indringers.
Die indringers ontkennen slechts het bestaansrecht van de Oekraïners en ontkennen de Oekraïense identiteit, staat en natie met hun 'denazificatie'-leuzen.[10] Zoals later verduidelijkt in een artikel in het officiële Russische staatspersbureau Ria-Novosti, betekent 'denazificatie' in feite 'ont-Oekraïnisering'[11], [12].
Oekraïners zouden kunnen worden opgenomen in de verenigde Russische staat als deel van de 'Rossijane'[13] zoals alle andere onderdanen van de Russische federatie met enkele aparte folkloristische kenmerken, maar geen recht om zichzelf als niet behorend tot Rusland te beschouwen. De moderne Oekraïense identiteit is multicultureel, aanzienlijk Russisch sprekend en meestal tweetalig, maar vasthoudend aan ons eigen recht om zelf over onze identiteit te beslissen. En juist dat punt is onaanvaardbaar voor Poetin.
De Oekraïense identiteit ontwikkelt zich nu in reactie op de invasie. Ze is zich aan het vormen en ontwikkelen, maar de ongekende toenadering van Oekraïense burgers met verschillende etnische achtergronden en taalvoorkeuren doet haar sterk verschuiven van etnisch nationalisme naar multiculturalisme.
Kennis van de Oekraïense taal is inderdaad belangrijk als duidelijk teken van de Oekraïense identiteit, maar ik zou willen stellen dat een typische echte Oekraïner ten minste tweetalig is. Die meertalige identiteit is niet het gevolg van beperkingen van de Oekraïense taal, maar van het hoge niveau van het algemeen en hoger onderwijs, dat ook studenten uit vele landen aantrekt.
Samenvattend: Oekraïners hebben een reden om onze strijd als 'antifascistisch' te beschouwen en het is voor ons vanzelfsprekend, rekening houdend met onze ervaringen van anti-nazistisch verzet en partizanenguerillaoorlog tijdens de Tweede Wereldoorlog. Of we ons verzetten is nu niet de keuze van Zelensky. Het is de definitieve keuze van het Oekraïense volk om de verzetsoorlog te voeren.
De overgrote meerderheid van de bevolking in Oekraïne accepteert absoluut niet dat Poetin van plan is hen onder het bestuur van zijn aangestelden en de terreur van de geheime politie te plaatsen, zoals hij al heeft gedaan in de bezette oostelijke Donbas-gebieden. De keuze voor Zelensky was alleen om effectief verzet te organiseren of het inefficiënt te doen. Overgave was geen optie.
Ik was persoonlijk getuige van vrij lange rijen voor de aanmelding van militairen, vooral in de eerste dagen van de oorlog. Miljoenen mensen waaronder ouderen, armen en Russisch sprekenden doneerden vrijwillig geld aan het leger. Honderdduizenden, waaronder degenen die wegens gezondheidsredenen niet in aanmerking kwamen voor de militaire dienst, sloten zich aan bij de Territoriale Verdedigingseenheden (TD).
Heel wat mannen van 40, 50 en 60 jaar, gewone arbeiders zonder politieke banden en zonder militaire ervaring buiten de algemene dienstplicht toen ze 18 jaar oud waren, sloten zich aan bij de Territoriale Verdediging in hun steden, droegen oude Kalashnikov geweren en hielden Russische indringers in de buurt van hun huizen tegen. Ik zag velen van hen in de buitenwijken van Kyiv.
Niet alle TD leden zijn engelen, maar je weet dat ze hun stad verdedigen naar eigen inzicht. Onlangs erkende zelfs de Russische staatspropaganda dat de Oekraïners een sterke wil en bereidheid hebben om hun land te verdedigen.[14]
In 2019 steunden de meeste Oekraïners Zelensky als het alternatief voor het oorlogszuchtige etnocentrische nationalisme van de vorige president Porosjenko, omdat ze geloofden dat een staakt-het-vuren in Donbas mogelijk en wenselijk was (en waar Zelensky in 2020-21 bijna alles aan deed om dat te bereiken). Nu in 2022, na de systematische Russische aanvallen op de burgerbevolking, gelooft een overweldigende meerderheid van de Oekraïners niet in de Russische beloften en steunt de regering-Zelensky in de oorlogsinspanningen van de natie.
Poetin heeft duidelijk bewezen dat dit de enige manier is om hem aan te pakken. Mijn antwoord op de vraag of de wereld een betere plaats zou zijn als het Russische leger naar de grens wordt teruggedreven is dus strikt positief. Voor de Oekraïners is het verslaan van de Russische agressie nu een echte strijd van zelforganisatie aan de basis, waardigheid en werknemersrechten, culturele diversiteit, democratie en sociale rechtvaardigheid.
Fascisering van Rusland?
Het officiële Russische 'antifascisme' is natuurlijk slechts een mystificatie, maar dat is natuurlijk niet voldoende om te bewijzen dat Rusland fascistisch is. Toch wordt de 'fascisering' van Rusland nu alom besproken en het ziet ernaar uit dat het al begonnen is en waarschijnlijk zal doorgaan.
Grigory Yudin wijst op de massale propaganda en terreur die voorheen apolitieke burgers aanzetten tot samenwerking met de regering uit angst om aangeklaagd te worden: 'passieve massa's beginnen mee te werken uit angst om het slachtoffer te worden.'[15]
Toch zijn dat nog niet de massamobilisaties van nazi-Duitsland of het fascistische Italië van de jaren dertig. En nogmaals, de vaagheid en onzekerheid van het begrip 'fascisme' laat te veel ruimte voor speculatie. Om eerlijk te zijn ben ik niet helemaal tevreden met de meeste argumenten inzake fascisme, omdat ze zich nog steeds voornamelijk beroepen op enkele externe kenmerken en historische vergelijkingen en de vraag naar de aard van het huidige verschijnsel uit de weg gaan.
Een beroemde poging om de essentie van het fascisme te vatten werd gedaan door Walter Benjamin in 1936, door te stellen dat het de esthetisering van de oorlog is, als het hoogste stadium van esthetisering van de politiek.[16]
Je kan de systematische esthetisering van het leger in de Russische samenleving waarnemen: van kleuters die marcheren in uniformen uit de Tweede Wereldoorlog tot epische documentaires waarin nieuwe strategische raketten en nucleaire onderzeeërs worden verheerlijkt. Nu organiseert de Russische staatspropaganda sentimentele fotosessies met achtjarigen[17] die Russische soldaten verwelkomen die, zoals we weten uit de Oekraïense media, Oekraïense kinderen vermoorden en verkrachten.
Als Volodymyr Artiuk erop wijst[18] dat 'Oekraïense propaganda Sovjetsymbolen uitwist en een beroep doet op lichamen en affecten, [terwijl] Russische propaganda de symbolische ruimte volpropt met iconische tekens en tegelijkertijd [dode] lichamen uitwist,' zien we dat de Russische propaganda juist verschilt van de Oekraïense in de esthetisering van deze politiek van agressie, vergrijp en verkrachting.
Ik ben van mening dat de nieuwe foto's van president Zelensky en zijn vrouw die in het tijdschrift Vogue zijn gepubliceerd precies het tegenovergestelde zijn van de esthetisering van de oorlog. Veel extreemrechtse Oekraïners hebben deze foto's juist verworpen omdat ze niet heroïsch, glorieus en glamoureus zijn. Men ziet slechts een vermoeid echtpaar dat zichtbaar probeert hun dagelijkse taken te vervullen ‒ geen wapens, geen militaire bevelen en insignes. Misschien is het een esthetisering van waardigheid en verzet, maar geen oorlog.
Maar kunnen we de esthetisering van oorlog op de een of andere manier verbinden met de fundamentele sociale en economische logica van het moderne kapitalistische wereldsysteem? Emmanuel Wallerstein gaf in zijn boek Race, Nation, Class (samen met Etienne Balibar) een eenvoudige en instrumentele definitie van racisme als verbonden met een arbeidsdeling in het wereldsysteem.
Zo is racisme natuurlijk goed genoeg als ideologie voor een koloniale oorlog, waarbij staten uit de kern van het wereldsysteem vechten om de periferie te veroveren. Maar klassiek racisme is niet helemaal geschikt voor een inter-imperialistische oorlog, vooral als het gaat om een totale oorlog die erop gericht is de vijand uit te schakelen.
Klassieke racistische argumenten klinken veel minder rationeel als je ze probeert te gebruiken om de oorlog tussen de Europese naties te rechtvaardigen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd duidelijk dat staten geen enkele overtuigende ideologie hadden die aantrekkelijk genoeg was voor de massamobilisatie om soldaten van de vijandelijke natie te doden. In plaats daarvan zagen we verbroedering van soldaten aan het front en de opkomst van de socialistische bewegingen.
Er was een effectievere ideologie nodig om de inter-imperialistische oorlog voort te zetten. En zulke ideologieën werden uitgevonden in de vorm van het fascisme in Italië en het nazisme in Duitsland, als antwoord op de dreiging van de internationale socialistische revolutie. De fascistische ideologie is de ideologie van de inter-imperialistische oorlog, met een totale afwijzing van egalitaire socialistische alternatieven.
Dat is precies het punt waar de fascistische politiek begint, zoals de nazi-denker Carl Schmitt het uitdrukte. De opkomst van een totalitaire dictatuur die geen enkele vorm van interne oppositie accepteert, komt precies voort uit de noodzaak om de hele bevolking te mobiliseren voor de totale oorlogsinspanning, uitsluitend gerechtvaardigd door de noodzaak om de concurrentie met de even sterke en verraderlijke vijand te winnen.
Alle argumenten van superioriteit zijn kunstmatig en schijnbaar irrationeel ‒ maar ze worden niet verondersteld rationeel te zijn. Hun functie is het opbouwen van een sterke eenheid en identiteit, voldoende om zich strikt af te scheiden van de vijand en een sterke loyaliteit aan het leiderschap te ontwikkelen, om vervolgens elke vorm van zelforganisatie de kop in te drukken en geatomiseerde mensen te dwingen alle verantwoordelijkheid over te dragen aan de leider.
Hier komt Orwells dubbeldenken naar voren, want iedereen begrijpt dat de ideologie slechts een scherm is om de ware doelen van de leiders te verhullen, maar ook dat de vervulling van de doelen (hoe kannibalistisch ook) gunstig is voor de leden van de Natie die de oorlog overleven.
Het wordt erg makkelijk om te doen alsof je de ideologie gelooft en een minimale verantwoordelijkheid te dragen voor de brute middelen die nodig zijn om de doelen te bereiken. Het is psychologisch comfortabel om elke aanwijzing van lopende misdaden als 'nepnieuws' en 'onmogelijk' uit het bewustzijn te verdrijven; anders zou men zich tegen de regering moeten verzetten, wat uiteraard heel riskant is.
Laten we proberen een dergelijk begrip van fascisme als ideologie en praktijk van inter-imperialistische oorlog te gebruiken voor de huidige oorlog in Oekraïne. De situatie is natuurlijk een beetje lastig, want we hebben fascisten binnen de antifascistische strijd en fascisme onder de slogans van het antifascisme.
Het is waar dat er onder degenen die strijden voor de verdediging van Oekraïne mensen zijn met neonazistische achtergronden en ideeën. Helaas spelen neonazi's een belangrijke rol in bepaalde eenheden van het Oekraïense leger, zoals het Azov-regiment. Maar de neonazistische ideologie wordt niet overgenomen door de staat en niet toegepast in de praktijk van de Oekraïense staatsinstellingen.
De Oekraïense staat heeft geen fascistische ideologie nodig voor massamobilisatie en controle, omdat de mensen van onderaf al van nature gemobiliseerd zijn om hun waardigheid en grond te verdedigen tegen de onbeschaamde buitenlandse invasie.
De verkiezingsresultaten voor extreem-rechtse partijen in Oekraïne blijven veel lager dan die in veel Europese landen ‒ Rassemblement National (voormalig Front National) in Frankrijk, AfD in Duitsland, Fidesz in Hongarije, PiS in Polen, Fratelli d'Italia in Italië enzovoort. Om de een of andere reden blijven de retoriek en het optreden van de Oekraïense autoriteiten zeer liberaal en doorspekt met ideeën over mensenrechten, democratie en sociaal populisme.
Het is moeilijk om een precieze inschatting te maken van Rusland, maar zelfs als we aannemen dat de relatieve aanwezigheid van openlijke neonazi's in de Russische strijdkrachten minder groot is en dat gevallen als de gemelde neonazi-eenheid 'Rusich'[19] zeldzaam zijn, moeten we toch toegeven dat de Russische staatsideologie en -propaganda veel antidemocratischer, xenofobischer en racistischer klinkt en steeds meer gaat lijken op fascistische voorbeelden.
In Rusland heerst terreur tegen de anti-oorlogsoppositie en een aanzienlijk deel van de Russische bevolking wordt door de staatspropaganda tot deze oorlog gemotiveerd. De meerderheid staat helaas in een positie van stille steun. Ik weet zeker dat de meeste van deze mensen zullen beweren dat ze het gewoon niet wisten, dat ze dachten dat het om fascisme in Oekraïne ging en dat Rusland een 'antifascistische' oorlog voert. Komt dat Russische 'antifascisme' steeds dichter bij het klassieke fascisme van de jaren dertig?
Nieuwe inter-imperialistische oorlog?
De huidige oorlog in Oekraïne is duidelijk nog niet inter-imperialistisch. Voor de Oekraïners is het een bevrijdingsoorlog tegen de imperialistische buitenlandse invasie van het Russische leger. Van de andere kant voert de Russische staat een koloniale oorlog in Oekraïne om zijn rijk weer op te bouwen.
Maar het argument van de Russische natuurlijke superioriteit over 'broeders' Oekraïners klinkt zelfs voor Russische staatspropagandisten te schizofreen. Dat is de belangrijkste reden dat Rusland zegt dat het in Oekraïne tegen de NAVO vecht (hoewel de NAVO er nog niet is, zoals men in Odessa grapt). Deze denkbeeldige strijd tegen het 'collectieve Westen' brengt de Russische regering er natuurlijk toe te dreigen met een wereldwijde kernoorlog en de ideologie van een breed inter-imperialistisch conflict door te drukken.
In veel opzichten is de Russische propaganda zo weinig overtuigend voor mensen in Oekraïne en zelfs binnen Rusland, omdat het kader van puur koloniaal chauvinisme niet werkt ten opzichte van Oekraïne. Oekraïne was altijd een van de meest ontwikkelde delen van het Russische rijk en inspanningen om Oekraïners te assimileren maakten hen in de Russische chauvinistische propaganda tot een soort 'ook Russen' of op zijn minst 'broeders'.
Ondanks de ernstige vernietiging van zijn economie in de jaren negentig blijft Oekraïne een geïndustrialiseerde Europese mogendheid met zijn kerncentrales, lucht- en ruimtevaartindustrie en tientallen grote universiteiten. Het is een heel andere plek dan de 'klassieke' kolonies.
Rusland stuurt aan op escalatie omdat het streeft naar een herverdeling van 'belangengebieden' in de richting van erkenning van Ruslands imperialistische rechten over Oost-Europa en Centraal-Azië. Rusland stelt alles in het werk om China over te halen zich bij het conflict aan te sluiten en zoveel mogelijk landen mee te slepen (bijvoorbeeld Iraanse wapens die burgers in Oekraïne doden).
Dat is wat de 'multipolaire wereld' betekent voor Poetin. Hij en zijn machtsbende kunnen Rusland gewoon niet accepteren als een land dat gelijkwaardige respectvolle relaties heeft met de buren. In de gedachten van deze mensen betekent een dergelijke uitkomst het einde van Rusland. Aangezien ze zich Rusland niet anders kunnen voorstellen dan een rijk dat heerst over zijn belangengebied, moet de strategie zijn het rijk te herbouwen òf te sterven.
In deze gekke logica betekent het feit dat de wereld de absoluut illegale en bizarre annexatie van delen van Oekraïne door Rusland niet accepteert,[20] dat de wereld het bestaan van Rusland niet accepteert. Als je de recente nepreferenda onder schot, die duidelijk in scène zijn gezet en niet de wil van het volk vertegenwoordigen, niet erkent, ben je volgens de Russische wet crimineel.
De vraag voor de gangsters van Poetin is dat ze eventueel enkele territoriale verliezen kunnen aanvaarden (bijvoorbeeld terugtrekking uit Cherson), maar ze willen dat de wereld hun recht erkent en aanvaardt om gebieden te annexeren en met geweld te heersen in hun invloedssfeer.
De truc is dat als de wereld zou zwichten voor de Russische chantage, de deur naar de volgende grote inter-imperialistische oorlog eindelijk open zou staan. Helaas zie ik geen haalbare krachten die een wereldoorlog in dat scenario zouden voorkomen. Alle verdragen inzake collectieve veiligheid en non-proliferatie van kernwapens zouden geen zin meer hebben.
En als de Europese en in het algemeen de westerse linkse partijen deze nieuwe realiteit accepteren, zullen ze niet langer kunnen doen alsof ze internationalistisch zijn. Degenen die aandringen op begrip voor Poetin en erkenning van de 'legitieme veiligheidsbelangen' van Rusland, duwen links in feite verder naar de afgrond van het sociaal chauvinisme.
Een nieuwe inter-imperialistische oorlog zal zeker een nieuwe fascistische ideologie en nieuwe fascistische regimes nodig hebben, maar helaas gaan we al die kant op.[21] En het ziet ernaar uit dat Rusland er snel naartoe gaat en ons allemaal in dezelfde richting meesleurt.
Een snelle militaire nederlaag van de Russische invasie in Oekraïne kan dat proces mogelijk tenminste tijdelijk afremmen. Anders gaan we veel sneller richting de fascisering van de wereld en de imperialistische wereldoorlog.
Dat is de grote reden waarom Oekraïne moet winnen en de arbeidersklasse in de wereld Oekraïne moet steunen. Het zal de inter-imperialistische rivaliteit niet afschaffen, maar kan die tenminste enige tijd beperken en verlichten. Hopelijk zullen socialisten het gebruiken om opnieuw een visie op te bouwen en zich te organiseren voor een internationalistisch socialistisch alternatief.
Voetnoten
[1] Volgens sommige schattingen van het Amerikaanse leger zou het totale dodental aan beide zijden meer dan 100.000 kunnen bedragen.
[2] Een gedetailleerde beschouwing van de interne situatie in Rusland valt buiten het bestek van dat artikel, dat gericht is op het optreden en de politiek van de Russische regering ten aanzien van Oekraïne. De interne fascisering van Rusland, waaronder de vernietiging van democratische instellingen en brute repressie binnen Rusland, de invoering van terroristische dictaturen in de bezette gebieden van de Donbass, alsmede de recente oprichting door de particuliere militaire onderneming Wagner van trainingskampen voor rechtse milities in de regio's Belgorod en Koersk, verdienen beslist te worden bestudeerd.
[4] De opmerking van het Russische parlementslid over twee miljoen te doden Oekraïners.
[6] Het gemiddelde sterftecijfer in de Sovjet-Unie als percentage van de bevolking van 1940 wordt geschat op 13,7 procent; voor Rusland is het aanzienlijk lager dan het gemiddelde ‒ ongeveer 12,7 procent en aanzienlijk hoger voor Oekraïne (16,3 procent) en Wit-Rusland (25,3 procent). Zie voor meer informatie Yorgos Mitralias, 'Why Does Putin make All the Soviet Dead of the Second World War... 'Russians'?.
[7] Citaat van Himmler geciteerd door Enzo Traverso.
[8] Historicus Timothy Snyder merkt op dat 'anderen fascisten noemen en tegelijkertijd fascist zijn de essentiële Poetinistische praktijk is', die Snyder 'schizofascisme' noemt.
[9] Ilya Budraitskis in Jacobin.
[10] Zie hierover de vele artikelen en toespraken van Poetin.
[11] Artikel in het officiële Russische staatsnieuwsagentschap Ria-Novosti.
[13] 'Rossijanie' ‒ is de naam van alle burgers van Rusland, ongeacht hun etniciteit.
[14] Russische staats-tv-commentator geeft toe dat Rusland geïsoleerd is en het leger van Oekraïne geducht is.
[15] Russia in the Shape of the Letter “Z.” Putin’s Authoritarian Regime Mutates into Fascism [Interview]
[16] Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit (1936).
[18] Destruction of signs, signs of destruction.
[20] Op 30 september 2022 verklaarde Rusland, te midden van een voortdurende invasie van Oekraïne, eenzijdig de annexatie van gebieden in vier Oekraïense oblasten ‒ Luhansk, Donetsk, Zaporizja en Cherson.
[21] Je kunt het 'post-fascisme' noemen, zoals Enzo Traverso heeft gedaan: zie The New Faces of Fascism: Populism and the Far Right.
Dit artikel stond op Against the current. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.